“Je moet gewoon jezelf zijn.”
Ik weet niet hoe vaak ik dat advies inmiddels heb gehoord als het over optreden gaat. Het klinkt ook geweldig. Lekker jezelf zijn, niet nadenken over wat een ander vindt, het podium oplopen en gáán. Klaar. Alleen geloof ik steeds minder dat het zo eenvoudig werkt. Sterker nog, ik vraag me af of “jezelf zijn” überhaupt een handige opdracht is zodra er ineens een zaal vol mensen naar je zit te kijken.
Ik zing al mijn hele leven en heb inmiddels behoorlijk wat uren op podia doorgebracht. Toch kan er ook bij mij nog zo’n moment ontstaan waarop mijn aandacht ineens verschuift. Alles is voorbereid, ik weet wat ik wil vertellen, de muziek zit erin en dan kijk ik de zaal in. Daar stond ik dan. Het hart ergens ter hoogte van mijn keel, het licht net iets te fel in mijn ogen en ondertussen probeerde ik vooral niet te laten merken dat ik dacht: dit loopt dus totaal anders dan ik had bedacht. Nog geen ramp, maar wel zo’n moment waarop je in een fractie van een seconde moet kiezen of je harder je best gaat doen of juist even ophoudt met trekken.
En daar komt iets merkwaardigs om de hoek kijken. Je was muziek aan het maken en ineens staat er als het ware een tweede persoon naast je: degene die controleert of jij wel genoeg jezelf bent. Die kijkt mee naar je gezicht, je houding, je stem en kennelijk ook naar je handen, want ineens blijken die dingen opvallend ingewikkeld speelgoed te zijn. Waar laat je ze? Wat deed je daar normaal gesproken eigenlijk mee?
Ik zie het ook bij anderen. Iemand kan fantastisch zingen en zodra er publiek voor staat, verschijnt er een totaal ander lijf bij. Een hand die voortdurend aan een mouw zit, voeten die ineens aan de vloer lijken vastgeschroefd of een blik die ergens veilig boven de hoofden eindigt. Ik vind dat niet knullig. Eerder fascinerend, en eerlijk gezegd voel ik er ook mededogen bij. Meestal is er namelijk helemaal geen gebrek aan talent. Er gebeurt iets met de aandacht.
Authentiek zijn lijkt wat dat betreft een beetje op in slaap vallen. Zodra je heel bewust gaat controleren of het al lukt, ben je weer klaarwakker.
Daar is ook interessant onderzoek naar gedaan. Bij vaardigheden die iemand goed beheerst, kan het juist nadelig werken wanneer die persoon onder druk ineens weer heel bewust iedere stap gaat controleren. Onderzoek met ervaren golfers liet bijvoorbeeld zien dat hun prestaties slechter konden worden wanneer hun aandacht nadrukkelijk naar de uitvoering van hun eigen beweging werd gestuurd. Beginners kunnen daar juist meer aan hebben, omdat hun beweging nog niet zo geautomatiseerd is.
Dat vind ik interessant voor muziek, want ook ik als professional kan soms verzanden in nadenken over ‘hoe iets moet klinken’ en te weinig met wat mijn lichaam ondertussen doet. En ik denk dat dat voor heel veel mensen geldt. Herken je dit?
Muziek maken gebeurt namelijk niet alleen ergens tussen je oren. Je lichaam zit er middenin. Een hand die de richting van een zin volgt, een beweging die al begint voordat de klank komt, de manier waarop je gewicht verplaatst of juist bevriest: het doet allemaal mee. Ik gebruik beweging daarom al heel lang bij zingen en spelen. Niet als gezellig extraatje omdat we nu eenmaal ook ergens armen hebben zitten, maar omdat beweging kan helpen om wat ik hoor, voorstel en uiteindelijk doe dichter bij elkaar te brengen.

Foto: A.J. Schol
En daar zit meteen een volgende valkuil. Want zodra je ontdekt dat beweging helpt, kun je vervolgens heel hard gaan proberen om vrij te bewegen. Dat levert prachtige situaties op waarin iemand zichtbaar staat te werken aan ontspannen zijn.
Dat werkt dus niet.
Hetzelfde geldt wat mij betreft voor authenticiteit. “Wees jezelf” is geen concrete opdracht. Je kunt het niet repeteren, je kunt het niet timen en je kunt het al helemaal niet vijf minuten voor aanvang nog even aantrekken als een glitterjasje. Bovendien: als ik mezelf tijdens een optreden voortdurend in de gaten houd, heb ik een publiek van precies één persoon gecreëerd. En die is meestal ook nog eens behoorlijk kritisch.
Een tekst, een verhaal, iemand in de zaal, de muzikanten naast je, een bepaald gevoel dat je wilt overbrengen: dáár kan je aandacht wel naartoe. En gek genoeg verschijnt er dan vaak vanzelf veel meer van jezelf.
Ik begin daarom steeds meer te denken dat authenticiteit eerder bijvangst is dan een doel. Zodra je er heel bewust achteraan gaat, ben je namelijk vooral weer met jezelf bezig. En ja, daar stond je nou juist vanaf te proberen.
Dat betekent overigens niet dat je jezelf moet wegcijferen of een rol moet spelen. Integendeel. Ik houd ervan wanneer iemand durft te klinken, ruimte inneemt en niet meteen terugdeinst zodra iets spannend wordt. Eén zin bijna fluisterend zingen terwijl je weet dat je ook kunt uithalen, haha, heerlijk. Groot kan geweldig zijn en klein net zo goed, zolang het klopt met wat je op dat moment wilt vertellen.
Daarom wordt het voor mij pas echt interessant wanneer het níét loopt zoals gepland. Je begint met een idee, merkt halverwege dat de energie anders is, je stem reageert net niet zoals tijdens de repetitie of iets waarvan je dacht dat het ontroerend zou zijn staat vooral heel nadrukkelijk zijn best te doen om ontroerend te zijn. Dan heb je een keuze. Ga je nog harder trekken aan het oorspronkelijke plan, of ben je aanwezig genoeg om te merken dat er iets anders nodig is?
Voor mij zit daar veel van presence. Niet in een ingestudeerde houding of in precies weten hoe je overkomt, maar in genoeg ruimte houden om te kunnen reageren. Bovendien zit daar creativiteit. Niet alleen in iets nieuws bedenken, maar ook in het moment zien wat er nog mogelijk is als plan A zich ineens uit de voeten maakt.
En laat ik eerlijk zijn: ik vind het prachtig wanneer iets juist niet perfect is, het zelfs compleet fout gaat, en je er toch met elkaar om kunt lachen. Een noot hoeft niet altijd gered te worden. Die kan best even zwemmen.
Dat is voor mij acte de présence: op zo’n moment niet meer zo druk zijn met jezelf dat je vergeet waarom je daar überhaupt stond.